Cümle Çözümlemeleri

Edebiyat & Türkçe bölümünde yer alan bu konu SaMeT46 tarafından paylaşıldı.

  1. SaMeT46

    SaMeT46 Moderatör

    Cümle Çözümlemeleri

    Cümlenin kuruluşunda yer alan kelime ve kelime gruplarını, cümleyi oluşturan ögeleri ve bunların özelliklerini bilmek, kurallı ve doğru cümle kurma becerisini geliştirmeye yardımcı olacaktır.
    Aşağıdaki örnekleri incelerken kelime ve kelime grupları arasında ilginin nasıl kurulduğuna, asıl ve yardımcı unsurların sırasına dikkat ediniz.

    1. Bileğin gücü, yürekten gelir.
    gelir: yüklem
    bileğin gücü: özne
    yürekten: dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı)
    Yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumlu, yapısına göre basit cümledir.
    2. Kabukta dolaşan böcek, meyvenin tadını alamaz.

    alamaz: yüklem
    kabukta dolaşan böcek: özne
    meyvenin tadını: belirtili nesne
    Cümle yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminintürüne göre fiil, anlamına göre olumsuz, yapısına göre basit cümledir.
    3. Timsahın ağzını düşünen, kıymetli inciye kavuşamaz.
    (Sâdi)
    kavuşamaz: yüklem
    timsahın ağzını düşünen: özne
    kıymetli inciye: dolaylı tümleç
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminintürüne göre fiil, anlamına göre olumsuz, yapısına göre basit cümledir.

    4. Suçlar insanların yüzünde görünseydi, aynalar satılmazdı.
    (Peter Ustinov)
    satılmazdı: yüklem
    aynalar: belirtisiz nesne
    suçlar insanların yüzünde görünseydi: asıl cümlenin zarf tümleci görevindeki bu yan cümlenin ögeleri de şunlardır: görünseydi yüklem, suçlar özne,insanların yüzünde dolaylı tümleç.
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından kurallı; yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumsuz, yapısına göre şartlı birleşik cümledir.
    5. Gençler grup hâlinde, yetişkinler ikişer ikişer, ihtiyarlar yalnız yürürler.
    Burada üç tane cümle vardır.
    yürürler: (ortak) yüklem
    gençler, yetişkinler, ihtiyarlar: Her biri ayrı ayrı öznedir.
    grup hâlinde, ikişer ikişer, yalnız: ayrı ayrı, zarf tümleçleridir.

    Yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumlu, yapısına göre bağımlı sıralı cümledir.
    6. Brütüs’ün yaşadığı yerde Sezar ölmeye mahkûmdur.
    (Schiller)
    mahkûmdur: yüklem
    Sezar: özne
    Brütüs’ün yaşadığı yerde: dolaylı tümleç
    ölmeye: dolaylı tümleç
    Cümle, yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre isim, anlamına göre olumlu, yapısına göre basit cümledir.

    7. Herkes insanlığı değiştirmeye çalışıyor, kimse kendini değiştirmeyi aklından geçirmiyor.
    Burada iki cümle vardır. Birinci cümlenin ögeleri:
    çalışıyor: yüklem
    herkes: özne
    insanlığı değiştirmeye: dolaylı tümleç
    İkinci cümlenin ögeleri:
    aklından geçirmiyor: yüklem
    kimse: özne
    kendini değiştirmeyi: belirtili nesne
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre birincisi olumlu, ikincisi olumsuz, yapısına göre bağımsız sıralı cümledir.

    8. Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendisinde kuvvet bulacaktır. (Atatürk)
    kuvvet bulacaktır: yüklem
    Türk çocuğu: özne
    kendisinde: dolaylı tümleç
    ecdadını tanıdıkça: zarf tümleci
    daha büyük işler yapmak için: zarf tümleci
    Yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumlu, yapısına göre basit cümledir.

    9. Yarın bambaşka bir insan olacağım, diyorsun niye bugünden başlamıyorsun. (Epiktetos)
    Bu cümle iç içe birleşik cümledir. Üç tane cümle vardır. Temel cümlenin ögeleri:
    başlamıyorsun: yüklem
    (sen): gizli özne
    niye: zarf tümleci (soru zarfı)
    bugünden: zarf tümleci (zaman zarfı)
    Yan cümlenin ögeleri:
    diyorsun: yüklem
    (sen): gizli özne
    Yarın bambaşka bir insan olacağım: yan cümlenin belirtisiz nesnesi.
    Alıntı cümlenin ögeleri:
    olacağım: yüklem
    (ben) : gizli özne
    yarın: zarf tümleci (zaman zarfı)
    bambaşka bir insan: belirtisiz nesne
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre soru cümlesi, yapısına göre iç içe birleşik cümledir.

    10. Züleyha, dayısı ile babası arasında geçen bu konuşmayı (aradan bu kadar sene geçmiş olmasına rağmen) gülmeden, kızmadan hatırlayamazdı.

    (ReşatNuriGüntekin)​

    hatırlayamazdı: yüklem
    Züleyha: özne
    dayısı ile babası arasında geçen bu konuşmayı: belirtili nesne
    gülmeden, kızmadan: zarf tümleçleri
    aradan bu kadar sene geçmiş olmasına rağmen: edat grubu ara söz ola*rak kullanıldığı için cümle dışı unsurdur.
    Yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre fiil, anla*mına göre olumsuz, yapısına göre basit cümledir.
    11. Çobanı aslan olan koyun sürüsü, çobanı koyun olan aslan sürüsünden daha iyidir. (Atasözü)
    daha iyidir: yüklem
    çobanı aslan olan koyun sürüsü: özne
    çobanı koyun olan aslan sürüsünden: dolaylı tümleç
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre isim, anlamına göre olumlu, yapısına göre basit cümledir.
    12. Hiçbir zaman çıktığın kapıyı hızla çarpma, geri dönmek isteyebilirsin.
    İki cümle vardır. Birinci cümlenin ögeleri:
    çarpma: yüklem
    (sen): gizli özne
    çıktığın kapıyı: belirtili nesne
    hiçbir zaman: zarf tümleci (zaman zarfı)
    hızla: zarf tümleci (hâl zarfı)
    İkinci cümlenin ögeleri:
    isteyebilirsin: yüklem
    (sen): gizli özne
    geri dönmek: belirtisiz nesne
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumlu, yapısına göre bağımlı sıralı cümledir.

    13. Sahipsiz olan memleketin batması haktır;
    Sen sahip olursan bu vatan batmayacaktır.
    (Mehmet Âkif)
    Beyitte iki cümle vardır. Birinci cümlenin ögeleri:
    haktır: yüklem
    sahipsiz olan memleketin batması: özne
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından kurallı, yükleminin türüne göre isim, anlamına göre olumlu, yapısına göre basit cümledir.
    İkinci cümlenin ögeleri:
    batmayacaktır: yüklem
    bu vatan: özne
    sen sahip olursan: zarf tümleci
    Yükleminin yeri bakımından kurallı; yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumsuz, yapısına göre şartlı birleşik cümledir.
    14. Bilmezdim şarkıların bu kadar güzel,
    Kelimelerinse kifayetsiz olduğunu
    Bu derde düşmeden önce
    (Orhan Veli Kanık)
    (Şiiri kurallı cümle hâline getirirsek: Bu derde düşmeden önce şarkıla*rın bu kadar güzel, kelimelerinse kifayetsiz olduğunu bilmezdim.)
    bilmezdim: yüklem
    (ben): gizli özne
    şarkıların bu kadar güzel, kelimelerinse kifayetsiz olduğunu: belirtili nesne
    bu derde düşmeden önce: zarf tümleci (zaman zarfı)
    Bu cümle yükleminin yeri bakımından devrik, yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumsuz, yapısına göre basit cümledir.

    15. Doğduğumdan beridir âşığım istiklâle,
    Bana hiç tasmalık etmiş değil, altın lâle.
    (Mehmet Âkif)
    İki cümle vardır. Birinci cümlenin ögeleri:
    âşığım: yüklem
    (ben): gizli özne
    istiklâle: dolaylı tümleç
    doğduğumdan beridir: zarf tümleci
    İkinci cümlenin ögeleri:
    hiç tasmalık etmiş değil: yüklem
    altın lâle: özne
    bana: dolaylı tümleç
    Birinci cümle yükleminin yeri bakımından devrik, yükleminin türüne göre isim, anlamına göre olumlu, yapısına göre basit cümledir.
    İkinci cümle yükleminin yeri bakımından devrik; yükleminin türüne göre fiil, anlamına göre olumsuz, yapısına göre basit cümledir.
     
    Son düzenleme moderatör tarafından: 8 Mayıs 2011
  2. HENA

    HENA Üye

    Emeğine sağlık..............................