biyoloji bölümü ders notları(Hücrenin Yapısı )

Biyoloji bölümünde yer alan bu konu RayOfHope tarafından paylaşıldı.

  1. RayOfHope

    RayOfHope Üye

    Hücrenin Yapısı Hücre teorisi
    1)Bütün canlılar hücrelerden meydana gelmiştir.
    2)Hücreler bağımsız hareket ettikleri halde birlikte iş görürler.
    3)Hücreler bölünerek çoğalırlar.
    Bilinen en büyük hücre deve kuşu yumurtasıdır.Bilinen en uzun hücre ise sinir hücresidir.
    Hücreler ökaryot ve prokaryot olmak üzere iki kısımda incelenir.
    Prokaryot hücre:
    Kalıtım maddesi etrafında çekirdek zarı bulunmayan ve ribozom hariç hücre organellerine sahip olmayan ilkel hücre tipidir. Bakteri ve mavi - yeşil alg örnek verilebilir.
    Ökaryot hücre
    Kalıtım maddesi etrafında çekirdek zarı bulunan ve hücre organellerine sahip olan gelişmiş hücre tipidir. Ökaryot hücre üç kısımda incelenir.
    1) HÜCRE ZARI
    · Yağ,protein az miktarda karbonhidrattan oluşur.Hücre zarının yapısı akıcı-mozaik zar modeli ile açıklanır.Bu modele göre zar; yağ denizinde yüzen proteinlerden oluşmuştur.
    · Karbonhidratlar hücre zarındaki yağlarla birleşerek glikolipid, proteinlerle birleşerek glikoprotein şeklinde bulunur.Bunun sağladığı avantaj ise hücrelerin birbirini tanıması ve bağışıklıktır.Hücre zarının özgüllüğünü veren kimyasal madde glikoproteindir. Glikolipidi ve glikoproteini golgi sentezler.
    · Madde giriş-çıkışı proteinler üzerindeki porlardan olur.
    · Zarın özellikleri : Canlıdır,saydamdır,esnektir ve seçici geçirgendir.
    · Zardaki proteinler enzim görevi yapar.
    · Zarın görevleri :
    Hücreyi dağılmaktan korur.
    Hücreye şekil verir.
    Hücreyi dış etkilerden korur.
    Madde alışverişini sağlar.
    Zarın seçici-geçirgen olması onun canlı olduğunu gösterir.
    Hücre çeperi cansızdır,esnek değildir,tam geçirgendir.Hücrenin dayanıklılığını arttırır, hücreye şekil verir.Üzerindeki deliklere geçit denir.
    Selülozik yapıdadır.
    Prokaryot hücrelerde de bulunur ama yapısı selülozik değildir.

    2) SİTOPLAZMA Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, canlı, renksiz, yarısaydam, suda çözünmeyen bir sıvıdır.
    İki kısımdır.
    a) Sıvı kısım: Su,protein,yağ,karbonhidrat,mineral,vitamin,RNA çeşitleri,nükleotidler,ATP ve enzimler gibi organik ve inorganik maddelerden oluşmuştur
    Görevi:
    1) Biyokimyasal reaksiyonlar için zemin oluşturmak
    2) Organellere yataklık etmek.
    3) Rotasyon ve sirkülasyon hareketleri ile organellerin hareketini sağlamak.
    b) Organeller:Özel yapı ve görevi olan sitoplazmik cisimlerdir.
    ENDOPLAZMİK RETİKULUM
    Hücre zarından çekirdek zarına kadar uzanan zarlı kanallar sistemidir.
    Memeli alyuvarı hariç bütün çekirdekli hücrelerde bulunur.
    Hücre içine ve dışına madde taşır.Bazı maddeleri depolar.(Ca ve protein).
    Çekirdek zarı ve golgiyi yapar.Hücreyi bölmelere ayırarak,sitoplazmadaki asidik ve bazik tepkimelerin birbirini etkilemeden yapılabilmesini sağlar.
    Üzerinde ribozom bulunanlarına granüllü ER; bulundurmayanlara da granülsüz ER denir. Granüllü ER enzim salgılayan hücrelerde, granülsüz ER yağ sentezleyen hücrelerde çoktur.

    GOLGİ
    Çekirdeğe yakın bulunur.Hücre zarı yapımına katılır.
    Salgı maddelerin yapılması,paketlenmesi ve salgılanmasından sorumludur.Onun için süt bezi, tükrük bezi,ter bezi gibi salgı yapan hücrelerdeki sayısı diğer hücrelerdekilere oranla daha fazladır.
    Enzimleri paketliyerek lizozomu oluşturur.Hücre zarı yapımına katılır.
    Glikoprotein,lipoprotein,mukus,bağ dokusu ara maddesi ve ayrıca bitkilerde selülozlu maddeler salgılar.
    Memeli alyuvarı hariç bütün çekirdekli hücrelerde bulunur.

    LİZOZOM
    Büyük moleküllü besinleri parçalar.Kurbağa larvalarında kuyruğun kopması,salgılama dönemi biten memelilerde süt bezlerinin körelmesi,pasif kalan kasların küçülmesi,harap olmuş dokuların, yaşlı alyuvarların ve vücuda giren mikropların yok edilmesi lizozom sayesindedir.
    Fagositoz ve pinositoz yapan hücrelerde çoktur.ÖRNEK:Akyuvar hücresi ve tek hücreliler.
    Lizozom parçalanırsa hücre kendini sindirir.Buna otoliz denir.
    Lizozomun etrafındaki zar golgiden oluşur.
    İçerisindeki enzimler ribozomlarda üretilir.
    Üretilen enzimler ER ile taşınır.
    ER ile taşınan enzimler golgide paketlenerek lizozom oluşturulur.
    · Yani lizozomun oluşmasında ribozom,golgi ve ER etkilidir.
    NOT 1 : (Bazı kitaplara göre)Hayvanlara özgüdür.Bitkilerde ise lizozom benzeri yapılara fitolizozom denir.
    RİBOZOM
    Bütün hücrelerde bulunan en küçük organeldir.
    Protein ve rRNA'dan oluşur.Çekirdekçikte üretilir.
    Zarsızdır ve iki birimdir.Üst birim(büyük birim) protein,alt birimse(küçük birim) rRNA'dan oluşur.
    Protein ve enzim sentezler.
    Granüllü ER ve çekirdek zarı üzerinde,mitekondri ve kloroplastın sıvısında ve ayrıca sitoplazma da bulunabilir.
    Yoğun protein sentezi sırasında yan yana gelerek polizomları oluştururlar.
    Her canlıda ribozomların farklı olmasının sebebi rRNA' ların farklılığındandır.
    Bir hücrenin canlılığını sürdürebilmesi için mutlaka ribozoma ihtiyacı vardır.(Enzimlerden dolayı)
    Enzim salgılayan bez hücrelerinde sayısı daha fazladır.

    MİTOKONDRİ
    Çift zarlıdır.İç zar kıvrımlıdır.
    Kıvrımlara krista,zarların arasını ve içini dolduran sıvıya matriks denir.
    Oksijenli solunum yaparak enerjinin üretildiği ve depolandığı yerdir.
    Enerji ihtiyacı fazla olan kas,sinir ve karaciğer gibi hücrelerde sayısı daha fazladır. Bulundukları hücrenin de enerjiye en çok ihtiyaç olan bölümlerinde toplanırlar.
    ÖRNEK:Sinirlerin sinaps bölgelerinde,spermlerin kuyruklarında ve kasların kasılma bölgelerinde,karaciğer hücrelerinde ve beyin hücrelerinde çok bulunur.
    Kendine ait DNA,RNA,ribozom ve ETS'si bulunur.
    Kendi DNA'sı olmasına rağmen hücre DNA' sına bağımlıdır.
    Bitkilerde mesozom ve klorofil bulunduğundan dolayı mitokondri miktarı daha azdır.
    Prokaryotlarda ve memeli alyuvarında bulunmaz.

    SENTROZOM

    Bazı su yosunu,mantar,hayvan ve insan hücrelerinde bulunur.
    Sentriol denilen iki alt birimden oluşur.
    Hücre bölünmesi sırasında kendini eşleyerek zıt kutuplara çekilir ve iğ ipliklerinin oluşmasını sağlar.
    Hücre dışına uzanan kirpik,kamçı,sil gibi yapıları oluşturur.
    Sentrioller dikine duran dokuz çift tüpçükten oluşur.

    PLASTİDLER
    Sadece bitki hücrelerinde bulunan renk maddesidir.3 tiptir.

    a) Kloroplast
    Bitkiye yeşil rengini verir.
    Çift zarlıdır.İç zarı katmanlıdır.Bu katmanlara grana,içini dolduran sıvıya ise stroma denir.
    Fotosentez yaparak besin üretir.
    Kendine has DNA,RNA,ribozom ve ETS'si bulunur.
    Granalar içinde bitkiye yeşil rengini veren ve fotosentez için gerekli ışığı absorbe eden klorofil vardır.
    Bütün bitki hücrelerinde bulunmaz.ÖRNEK:Kökte.

    b) Kromoplast
    Bitkilerde meyve ve çiçeklerin rengini verir.Likopin(kırmızı),ksantofil(sarı) ve karoten (turuncu) olmak üzere üç çeşittir.
    Bitkilerde diğer renkler; koful öz suyunun asit veya baz oluşuna göre renk değiştiren aktokyan denen maddeler ile oluşturulur.

    c) Lökoplast
    Renksizdir.Genelde kök,gövde ve tohumda bulunur.
    Nişasta,yağ ve protein depolar.
    Işıkla karşılaşınca kloroplastlara dönüşür.

    KOFUL
    ER'dan,golgiden,hücre zarından ve lizozomdan oluşabilir.
    Hayvansal hücrelerde az ve küçük,bitkisel hücrelerde ise gençken küçük,yaşlandıkça büyürler.Çünkü tuzlu artıklar kofullarda biriktirilir.
    Hücre içi osmatik basınç ve pH'ı ayarlar.
    Kofulda bulunan su turgor basıncı oluşturarak hücreye diklik ve direnç verir.
    Metabolizmanın aktiflik derecesini belirler.Eğer koful büyük ve sitoplazmada miktarı çok ise metabolizma yavaşlar.
    Besin kofulu : Fagositoz ve pinositozla alınan besinlerin bir zarla çevrilmesiyle oluşur.Akyuvarlar mikropları fagositoz ve pinositozla aldığında dolayı,akyuvarlarda daha fazla sayıda besin kofulu bulunur.
    Kontraktil (vurgan) koful : Tatlı su tek hücrelilerinde bulunan daimi kofuldur.Fazla suyu dışarı atar.
    Boşaltım kofulu : Artık maddeleri ekzositozla dışarı atar.
    PEROKSİZOM
    Bitkisel ve hayvansal hücrelerde bulunan ve içerisinde katalaz enzimi bulunan organeldir.
    İçerisindeki katalaz enzimi H2O2 'yi H2O ve O2'ye parçalar.
    H2O2 hücre için çok tehlikelidir.Çünkü O2'nin reaksiyona girmesini yani solunumu önler.
    Sitoplazmanın pH derecesi 8,0'dır.
    Hücre Çeperi: Hücre zarı üzerinde selüloz birikmesi ile oluşur. Bitki hücresine sertlik ve desteklik verir. Bitki hücrelerinde bulunur.ölüdür.bazen yapısına bağlı olarak kütin, lignin mum gibi maddeler katılır.
    3) ÇEKİRDEK
    Hücre bölünmesini sağlar.Kalıtım bilgisini taşır. Hücresel olayların yönetilmesinde ve karakterlerin sonraki nesillere aktarılmasında görevlidir4 bölümdür.

    A) ÇEKİRDEK ZARI
    · Çift katlı bir zardır.
    · Üzerindeki deliklere por denir.Bunlar hücre zarındaki porlardan daha büyüktür.
    · Hücre bölünmesi sırasında kaybolan bu zarın bölünmeden sonra yeniden yapılmasında ER ve golgi görevlidir
    B) ÇEKİRDEK SIVISI
    · Homojen görünümlüdür.İçerisinde bol miktarda ATP,nükleotit,ribozom ve protein bulunur.
    C) ÇEKİRDEKÇİK
    · Bol miktarda RNA ve protein bulunur. Ribozom sentezi yapılır.Bakterilerde yoktur.
    D) KROMATİN İPLİK
    · Hücrede en çok bulunan maddedir.
    · DNA'nın kendisi olup kromozomları oluşturur.Kromozomlar DNA ve proteinden oluşmuştur.
    Kalıtsal karakterleri taşır.Üreme ve büyümeyi sağlar.Hücreyi yönetir.
    Kromozom sayısı, türlere göre değişkenlik gösterir. Örneğin insanda 46, soğanda 16 kromozom bulunur.
    Homolog Kromozom:Birisi anneden diğeri babadan gelen şekil ve yapısı aynı olan karşılıklı lokuslarında aynı karakter üzerine etkili genleri taşıyan kromozomlara denir. Homolog kromozom taşıyan hücrelere diploid( 2n) hücre denir.Üreme hücreleri gibi (n) kromozom taşıyan hücrelere haploid hücre denir.