Edebi Sanatlar

Edebiyat & Türkçe bölümünde yer alan bu konu Ömer tarafından paylaşıldı.

  1. Ömer

    Ömer Yönetici

    Edebi Sanatlar, Edebi Sanatlar Nelerdir, Edebi Sanatlar Hakkında Detaylı Bilgi

    EDEBİ SANATLAR
    Sözü etkili hale getirmek için değişik anlam çağrışımları ya da ses benzerlikleri kullanılır. Şair ne kadar ince bir anlam, ne kadar hoş bir ses bulursa, şiiri o denli güçlü olur. İşte şiirde, az da olsa düzyazıda, bu tür söz hünerleri edebi sanatları oluşturur.
    Şimdi bu sanatların önemlilerini görelim.

    BENZETME (TEŞBİH)
    Aralarında benzerlik ilgisi bulunan iki kavram ya da varlıktan birinin diğerine benzetilmesiyle yapılan sanattır. Sadece şiirde değil düzyazıda hatta konuşma dilinde bile çok kullanılır.
    Bir benzetmede dört unsur bulunur: Benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı.
    Arslan
    Kendisine
    Benzetilen
    gibi
    Benzetme
    Edatı
    güçlü
    Benzetme
    Yönü
    askerler
    Benzeyen
    cepheden cepheye koşuyorlar.
    Yukarıda benzetmenin unsurlarının nasıl sıralandığı görülüyor.
    Elbette her benzetmede bu unsurların tümü bulunmaz. Eğer sadece benzeyen ve kendisine benzetilen kullanılırsa, benzetmeye “teşbih-i beliğ” (en güzel benzetme) denir.
    Zeytin
    Kendisine
    Benzetilen
    gözlümsana meylim nedendir.
    Benzeyen
    dizesinde “göz”, “zeytin”e benzetilmiş ancak benzetme yönü ve benzetme edatı kullanılmamış.
    Eğer kendisine benzetilen ya da benzeyenden biri eksik olursa, istiare sanatları ortaya çıkar. Bunu iki grupta inceleyelim.

    1. Açık İstiare
    Benzetme unsurlarından sadece kendisine benzetilenle yapılır.
    Bedr’in arslanları ancak, bu kadar şanlı idi
    dizesindeki “arslan” sözcüğünün askerleri ifade ettiği bellidir. Eğer biz benzetmenin bütün unsurlarını söylersek, yani “arslanlar” yerine “arslan gibi güçlü askerler” dersek ilk örnekte gösterdiğimiz gibi “arslanlar” sözünün kendisine benzetilen olduğunu görebiliriz.

    2. Kapalı İstiare
    Benzetme unsurlarından benzeyen ve benzetme yönüyle yapılır.
    Mezarda ölü gibi yalnız kaldım odamda
    Yanan alnım duvarda, sönen gözlerim camda
    dizelerinin ikincisinde altı çizili sözlerde kapalı istiare vardır. Çünkü alnın yanması, gözlerin sönmesi bir benzetmenin olduğunu hissettiriyor. Yanmak ateşe ait bir özelliktir; sönmek de öyle. Buna göre biz benzetmenin unsurlarını açık olarak yazsak
    "Ateş
    Kendisine
    Benzetilen
    gibi
    Benzetme
    Edatı
    yanan
    Benzetme
    Yönü
    alnım
    Benzeyen
    Görüldüğü gibi şiirde kendisine benzetilen ve benzetme edatı yoktur.
    Sadece benzeyen ve benzetme yönü vardır. Öyleyse sanat, kapalı istiaredir.

    3. Temsili İstiare
    Kendisine benzetilen ve benzetme yönüyle yapılan benzetmelerdir. Bunlarda benzeyenin anlatılmak istenen birçok özelliği kendisine benzetilenin özelliği olarak sıralanır.
    Hani bir gün seninle Topkapı’dan
    Geliyorduk yol üstü bir meydan
    Bir çınar gördük enli, boylu, vakur
    Bir çınar hiç eğilmemiş mağrur
    Koca bir gövde belki altı asır
    Belki ondan da fazla, dalgın, ağır
    Kaygısız bir ömür sürüp gelmiş
    Öyle serpilmiş, öyle yükselmiş
    .......
    Yukarıdaki dizelerde Osmanlı, bir çınara benzetilmiş ancak Osmanlı hiç söylenmemiş, çınarın özellikleriyle hissettirilmiştir.

    MECAZ-I MÜRSEL
    Bir sözü, benzetme amacı gütmeden, başka bir söz yerine kullanma sanatıdır. Genellikle bütünün, bir parçası söylenerek tümü çağrıştırılır. Örneğin;
    “Bu söze bütün sınıf güldü.” cümlesinde “sınıf” sözü “sınıftaki öğrenciler” anlamındadır. Benzetme amacı yok, çağrıştırma var.
    Kan tükürsün adını candan anan dudaklar
    Sana benim gözümle bakan gözler kör olsun
    dizelerinde “dudak” ve “göz” sözcükleri aslında kişiyi ifade eder.

    KİŞİLEŞTİRME (TEŞHİS)
    İnsan dışındaki varlıklara insana özgü,insanın yapabileceği davranışları yaptırma sanatıdır.
    Akisler silinir bir bir denizden
    Gece eşya uyur ve ruh uyanır
    dizelerinde insana ait olan “uyumak”, “uyanmak” eylemlerini“gece”yapmıştır.
    Ay, suda bestelerken en güzel şarkısını
    Küreklerim de suya en derin şiiri yazdı
    dizelerinde de “ay” ve “kürekler” teşhis edilmiştir.

    İNTAK
    İnsan dışındaki varlıkları konuşturma sanatıdır.
    Sabahleyin kozasından bakan gelincikler
    Sorar bu dünyaya:
    - Ne istersin?
    Kanatlanıp uçalım mı?
    Çiçek olup açalım mı?
    Bu şiirde gelincik konuşturulduğu için intak yapılmıştır.
    İntak sanatının olduğu her yerde teşhis doğal olarak vardır.

    KİNAYE
    Bir sözün gerçek anlamını söyleyip mecaz anlamını çağrıştırma sanatıdır. Bu sanatta sözün gerçek anlamı da söylenmiş olabilir. Ancak asıl kastedilen, geçerli olan mecaz anlamdır.
    Bulmadım dünyada gönüle mekan
    Nerde bir gül bitse etrafı diken
    dizelerinde son dizede kinaye yapılmıştır. Çünkü; gerçekten gülün olduğu yerde, mutlaka dikenler de vardır. Ancak burada asıl söylenmek istenen “nerde iyilik olsa çevresinde mutlaka kötülük de olur” anlamıdır. Yani dizede söylenen gerçek anlamın ardında bir mecaz anlam vardır. Buna kinaye denir.

    TEZAT
    Anlamca birbirlerine karşıt olan durumların fikirlerin bir arada kullanılması sanatıdır.
    Seni her zaman düşündüm
    Biliyorum güzelsin
    Ama ne tanıdım
    Ne gördüm
    Bu şiirde hem “biliyorum” denmesi, hem de “ne tanıdım ne gördüm” denmesi tezat oluşturmuştur.

    TELMİH
    Söz arasında bir olayı, bir atasözünü, bir fıkrayı hatırlatma sanatıdır. Hatırlatılmak istenen şey hakkında ipucu olabilecek bazı özellikler verilir.
    Şeb-i yeldada uzar fecre kadar kıssa-i aşk
    Ta kiMecnun bitirir nutkunu Leyla söyler
    Bu dizelerde geçen “Leyla” ve “Mecnun” sözleri aynı adlı hikayeyi çağrıştırıyor. Dolayısıyla telmih yapılmıştır.

    HÜSN-İ TÂLİL
    Bir olgunun gerçek nedeni bilindiği halde onu başka bir nedenden oluyormuş gibi gösterme sanatıdır. Sanatçı gerçek sebebi inkar ederek yerine heyecanına uygun bir neden gösterir.
    Ateşten kızaran bir gül arar da
    Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi
    dizelerine baktığımızda şair, çoban çeşmesi adını verdiği derenin akışının nedenini “ateşten kızaran bir gülü aramak” olarak söylemiştir. Oysa derenin akmasıyla gül araması arasında gerçekte bir ilgi yoktur. Bu nedeni şair kendisi kurmuştur.

    TECAHÜL-İ ARİF
    Bilinen bir şeyi, bir anlam inceliği oluşturmak için bilmiyor görünme sanatıdır.
    Şakaklarıma kar mı yağdı ne var
    Benim mi Allah’ım bir çizgili yüz
    dizelerini incelediğimizde, şairin, şakaklarındaki beyazlıkların, saçları olduğunu bildiği halde bilmezden geldiğini görüyoruz. İkinci dizede de kendi yüzünü tanıdığı halde “benim mi” diye sormuş ve bilmezden gelmiş.
    Bunu hüsn-i tâlille karıştırmayalım. Hüsn-i tâlilde şair bilmezden gelmez, kesinlikle başka bir nedene bağlar. Örneğin yukarıdaki dizeyi “Şakaklarıma kar yağdığı için saçlarım beyaz” şeklinde söyleseydik, gerçek dışı bir nedene bağladığımızdan hüsn-i tâlil yapmış olacaktık.

    LEFFÜ NEŞR
    Birinci dizede söylenen sözlerle ilgili olarak ikinci dizede bazı sözlerin bir sıra gözetilerek anlatılmasıdır.
    Gönlümde ateştin gözümde yaştın
    Ne diye tutuştun ne diye taştın
    dizelerine baktığımızda birinci dizedeki “ateş” ve “yaş” sözcüklerinin anlamıyla ilgili olarak ikinci dizede “tutuştun” ve “taştın” sözcükleri verilmiş, ilgili sözcüklerin alt alta geldiğini görüyoruz.

    CİNAS
    Şiirde yazılışları aynı, anlamları farklı sözlerin bir arada kullanılmasıyla oluşan sanattır. Cinaslı kafiyede bunu görmüştük.
    Söylerken o sözleri kızardı
    Hem hazzeder ah hem kızardı
    dizelerindeki altı çizili sözcüklere baktığımızda birinci dizedeki “kızardı” sözünün rengin kızarması, ikinci dizedekinin ise sinirlenmek anlamında olduğunu görüyoruz. Yazılışları aynı anlamları farklı bu sözler cinas oluşturmuştur.

    TEVRİYE
    Birkaç anlamı olan bir kelimenin, iki ya da daha fazla anlama gelecek şekilde kullanılması sanatıdır. Bu anlamların tümü de gerçektir. Bu yönüyle kinayeden ayrılır; çünkü kinayede mecaz anlam çağrıştırılır.
    Ulusun, korkma nasıl böyle bir imanı boğar
    Medeniyet dediğin tek dişi kalmış canavar
    dizelerindeki “ulusun” sözü hem yücesin, asilsin anlamına gelmiş, hem de “bir köpek gibi ses çıkarsın” anlamında kullanılmış. Bu anlamların ikisi de gerçektir.

    TARİZ
    Bir kişiyi, olayı ya da durumu alaylı yoldan, iğneleyici bir dille eleştirme sanatıdır.
    Yiyin efendiler yiyin bu han-ı yağmasizin
    Doyunca, tıksırınca, patlayıncaya kadar yiyin
    dizelerinde devlet malını yiyip bitirenlerin eleştirildiği görülüyor; dolayısıyla tariz yapılmıştır.

    MÜBALAĞA (ABARTMA)
    Bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük gösterme sanatıdır.
    Aramazdık gece mehtabı yüzün parlarken
    Bir uzak yıldıza benzerdi güneş sen varken
    dizelerinde şair, sevgilisinin yüzünün parlaklığının güneşten daha çok olduğunu söyleyerek hatta “güneşi uzak bir yıldız” olarak görerek, durumu abartmıştır.

    TEKRİR
    Anlamı kuvvetlendirmek için bir veya birkaç kelimenin dizelerde tekrarlanmasıdır.
    Sanki siyah, simsiyah teller içinde
    Sanki simsiyah kovuklarda yaşadık biz
    Sanki hiç görmedik birbirimizi
    Sanki hiç tanışmadık
    Dizelerde altı çizili sözcük tekrir sanatını oluşturmuştur.

    TENASÜP
    Aralarında anlam ilgisi bulunan sözleri bir sıra gözetmeksizin bir arada kullanma sanatıdır.
    Gün bitti ağaçta neşe söndü
    Yaprak ateşoldu kuş da yakut
    Yaprakla kuşun parıltısından
    Havzın suyu erguvane döndü
    dizelerinde ağaç, yaprak, kuş, havuz gibi bahçede bulunan şeyler sıralanmıştır.

    SECİ
    Düzyazıda kafiyeli sözcüklerin kullanılması sanatıdır.
    İlahi! Bekaaisteyencandan vücud afetlerini sen def et! Dirlik uman gönülden varlık hicabını sen ref et!Can sırrın isteyene şer yolunu tarik et!Yokluk yoluna gidene tevfikini refik et!
    Bu yazıda altı çizili sözler birbiriyle kafiyelidir. Düzyazıda kafiye kullanılması ise seci sanatı oluşturur.

    ALLİTERASYON
    Şiirde aynı sesin fazla kullanılmasından kaynaklanan ses sanatıdır.
    Eylülde melûl oldu gönül soldu da lale
    Bir kaküle meyletti gönül geldi bu hale
    Bu dizelerde “l” sesinin çok kullanıldığı görülüyor. Öyleyse burada bu sesle alliterasyon yapılmıştır.

    NİDA
    Seslenme sanatıdır. Şiirde “ey” gibi ünlemlerle ifade edilir. Ancak ünlem bildiren sözcük olmadan da nida sanatı yapılabilir.
    Ey bu toprakları için toprağa düşmüş asker
    dizesinde altı çizili sözle nida sanatı yapılmıştır.
     
    Son düzenleme: 17 Ekim 2011