Akarsular

Coğrafya bölümünde yer alan bu konu SaMeT46 tarafından paylaşıldı.

  1. SaMeT46

    SaMeT46 Moderatör

    AKARSULAR
    a) Akarsuyun olusumu : Yeryuzundeki yataklarin degisik buyukluklerdeki yataklar icerisinde su toplanir ve bu yatak boyunca akmasina akarsu denir.
    - Akarsularin, kucuklerine dere denir. Buyuklerine ise cay, nehir denir.
    - Akarsuyun, ciktigi yere kaynak. Akarsuyun aktigi yere yatak denir.
    - Akarsuyun birim zamanda aldigi yola akarsuyun hizi denir. Bu hiz mualine denilen aracla olculur.
    b) Akarsuyun aglari, Su bolumu ve Akarsu Havzalari : :
    - En kucuk dereden ana ýrmaga kadar bir akarsuyun beslenme havzasý icinde tum kollariyla birlikte olusturdugu su yolu orgusune akarsu agi denir.
    - Havzalari birbirinden ayiran dogal sinira su bolumu cizgisi denir.
    - Akarsuyun denize ulastirabilen havzalara acik havza, ulastiramayan havzalara ise kapali havza denir.
    c) Akarsuyun debisi ve rejimi
    - Bir akarsuyun her hangi bir yerindeki enine kesitinde bir saniyede gecen suyun m3 cinsinden miktarýna debi denir.
    - Bir akarsuyun debisinde yil boyunca degismeye rejim denir.
    d) Selintiler ve Akarsular
    - Yuzeyleri kaplarcasina akan sulara selinti denir.
    - Bir akarsuyun asindirma gucu; su miktari, egim, bitki ortusu, akis hizi, yuk miktaridir.

    A) Turkiye'de Selintilerin Olusturdugu Asindirma ve Biriktirme Sekilleri
    a) Kirgibayir : Kimi yerleri yuksekce, kimi yerleri yarintilar biciminde olan sekillere denir. (Nevsehir yoresi)
    b) Peri Bacalarý : Volkan tuflerinin yaygýn oldugu bir arazide sellenme sonucu oluþmuþ yer þekilleridir. Üstteki dirençli kayalar aþýnmadýðý için sapka þeklinde bir gorunum oluþmuþtur. (Afyon)
    c) Birikinti Konileri : Bir dag yamacýnda asagiya inen akarsuyun egimi azaldiginda tasima gucude azalir ve tasidigi aluvyonlari koni seklinde biriktirir. Buna denir.
    - Birikinti konilerinin birlesmesiyle olusan ovalara Dag etegi ovasý denir.
    B) Akarsularin Asindirmasi ile Olusan Yer Sekilleri
    a) Vadiler : Ýçinde akarsularýn aktýðý, kaynaktan aðza doðru sürekli iniþli olan uzun çukur alanlarýdýr. Dört çeþit vadi vardýr
    - V vadi; V harfi biçimindeki vadilere denir.
    - Tabanlý vadi; orta çýðýrlarda;eðim az, su miktarý fazladýr. Derinlemesine hem de yanlamasýna aþýndýrma yapar.
    - Yayvan Vadi; yanlama, aþýndýrma ile vadi yamaclarý asinip yatiklarsir.
    - Yarma vadi; Bir duzlukte akmakta olan akarsu, önüne çýkan kabarikligi dar ve derin bir bicimde yardýktan sonra yeniden duzeyi cikarsa olur.
    - Kanyon vadi; cozunebilir taslarin bulunduðu arazilerde akarsu bir yandan aþýndýrma yaparken bir yandan da taþlar coker. Sonucta dar derin ve dik duvarli vadiler olusur.
    b) Dev Kazaný : Akarsularin, caglayan ve cavlanlarin yaparak dokuldukleri yerlerde, asinma sonucu olusan cukurluklara dev kazani (buget) denir. Turlu Buyuklukte olabilir.
    c) Sekiler : Akarsularýn iki yakasindaki yamaclarda gorulen basamak bicimindeki yer sekilleridir.. bu derinlestirme sonucu eski vadi tabani yukarida bir basamak halinde kalir ki buna seki denir.
    d) Yontuk duzler (Peneplen) : Akarsularin asindirma faaliyetlerinin son doneminde olusan dalgali duzluklere denir.


    C) Akarsu Biriktirmesi ile Olusan Yersekilleri
    Akarsu biriktirmesi sonucu olusan baslica sekiller sunlardir;
    a) Deltalar : Akarsuyun gole yada deniz ulastigi yerde, tasidigi aluvyonlari biriktirmesi sonucu olusur.
    Bir deltanin olusabilmesi icin;
    - Akarsuyun belli buyuklukte olmasi
    - Denizin cok derin olmasi
    - Kiyi boyunca guclu akýntýlarýn olmamasý gerekir. (Çukurova, Bafra)
    a) Birikinti Ovasý : Ýç kisimlardaki alanlarin aluvyonlarla dolmasi sonucu olusur. 2 cesittir.
    - Dað içi ovalarý : Daglik alanlarýn ic kisimlarda az egimli yerlerde, karstik canaklarda ya da tektonik çöküntülerde birikme sonucu oluþur. (Erzincan ovasý)
    - Dað eteði ovalarý : Bir daðýn yamacýndan aþaðý inen akarsu ve sellenme sularýnýn oluþturduðu birikinti ovasýdýr.
    c) Birikinti Konileri : Akarsuyun tasidigi aluvyonlarýn yelpaze biciminde cokelir. Bu cokmeye denir.
    - Menderesler: Akarsuyun asindýrma ve biriktirme sonucu faaliyetlerin ortak sonucu olusan yer þekillerinin en yaygin olanlarý mendereslerdir.
    - Yatak egimi azalmýþ olan bir akarsu, duzenli buklumler yaparak saga sola dolana dolana akar. Buna menderes denir. (Gediz nehri, B.Menderes)